12 Sınıf Felsefe İnsanın özgürlüğü ve sorumluluğu Sartre 'İnsan olmaya mahkumdur' şar

Özgürlük ve sorumluluk: İnsan doğar, yetişir, soru sorar; kendine ve topluma hesap verir mi? 12. sınıf felsefede bu ikiz kavramı en sert biçimde karşımıza çıkaran düşünür kimdir? Jean-Paul Sartre. Onun ünlü cümlesi: “İnsan, özgür olmaya mahkûmdur.” Bu cümle basit mi görünüyor? İçinde fırtınalar saklı. “Mahkûm” kelimesi nasıl “özgürlükle” bağ kurar? İşte dersimiz burada başlar. Önce özgürlük nedir, sorumluluk nedir? Özgürlük, dışarıdan zorlanmadan, aklın ve bilincin rehberliğinde seçim yapabilme kapasitesidir. Sorumluluk ise yaptığımız seçimlerin sonuçlarını üstlenmektir. Felsefede iki yol vardır: determinizm—her olayın bir nedeni olduğu, dolayısıyla özgürlüğün illüzyon olabileceği iddiası; ve indeterminizm—seçimlerimizin gerçekten belirleyici olduğunu savunur. Sartre hangi yolu seçer? İkinciyi. Peki neden? Varoluş öncesi öz (l’existentialisme): İnsan önce “dünyaya fırlatılmış” hâlde doğar, sonra kendini yapar. “Önce insandır, sonra ne isterse odur.” Bu yüzden insan doğuştan bir “öz” ile gelmez; özünü seçimleriyle yaratır. İşte “özgürlük” işte burada devreye girer: Özgürlük, Sartre’a göre, “insan olmak” ile özdeştir. İnsan “özgür olmaya mahkûmdur” sözü şunu anlatır: Özgürlükten kaçış yoktur. Seçmemek bile bir seçimdir. Ama sıra sormamıza geldi: “İnsan özgürse, kimdir o toplumsal zorlar, tarih, sınıf, cinsiyet, kültür?” Sartre onları yok saymaz. Ancak der ki, bu belirlenimler bize “durumlar” (situation) sunar. Durumun ağırlığı altında ezilmek mi, yoksa buna karşı bir tavır almak mı? Sorumluluğun başladığı yer burası. İnsan, durumuna mı katlanır, yoksa onu dönüştürmek için eylem mi verir? İyi ama nasıl kaçılır bu özgürlükten? İşte “kötü inanç” (mauvaise foi) kavramı devreye girer. Kötü inanç, kendimizi sanki bir şeymiş gibi görmektir: “Ben böyleyim, değişemem,” “Tarih böyle yazmış,” “Ben masumum.” Kendimizi “nesne” gibi savunuruz, “özne” olmayı reddederiz. Sartre’a göre bu, dürüst bir yaşam değildir. Çünkü özgürlükten kaçan her hareket, kaçtığınız sorumluluğu daha ağır hâle getirir. Başka bir örnek: Edebiyatta karakter, kovduğu seçimlerle karakterini kurar. İnsan da kendi hikâyesinin yazarıdır. “İnsan ne isterse odur” cümlesini ters çevirelim: “Ne olmaya niyet ederse, o olur.” Ancak burada “niyet” boş bir söz değildir; eylem, tavır, risk demektir. Risk almadan özgür olmak yoktur. Peki sınav baskısı, aile beklentileri, ekonomik zorluklar? Hepsini görelim, ama seçim yapmayı reddedelim: sorumluluğumuzdan kaçmak “yapı” bize izin verse bile, ahlâki açıdan zayıflar. Peki “ahlâk” ne demek bu kuramda? Mutlak buyruklar değil; vicdanımız, özgür karşımızdakini “amaç” olarak görmemiz, onu araçsallaştırmamamız. “Özgürlüğümüz sınırsız değil,” der Sartre; sınırı vicdandır. Bana sunulan olanakları görür, bunları başkalarının da özgürlüğünü koruyacak biçimde dönüştürürüm. Özet: “Özgür olmak” sadece seçmek değil, seçimin sonuçlarına katlanmaktır. Bu katlanış yalnız kişisel değil; toplumsal da. Özgürlük var, ama sorumluluksuz bir özgürlük yok. İşte Sartre’ın çağrısı budur: Seç, eyle, ve eyleminde dürüst ol; çünkü insan, özgürlükten kaçamaz. İnsan olmaya mahkûmdur—özgürce.