12 Sınıf Felsefe İnsanın özgürlüğü ve sorumluluğu Sartre 'İnsan olmaya mahkumdur' şar v 2

Sartre’ın “İnsan olmaya mahkûmdur” sözü, felsefe tarihinin en etkili ifadelerinden biridir. Bu söz, varoluşu anlamlandırmanın merkezinde özgürlük ve seçim düşüncesini konumlandırır. Sartre’a göre insan, başıboş bir doğa varlığı değildir; o, duruma atılmış, ancak bu durumu yorumlayıp bir “proje”ye dönüştürme gücü taşıyan bir özne olarak dünyaya gelir. “İnsan olmaya mahkûm” derken kastedilen şey, mutlak anlamda kurtuluş yokmuş gibi bir kader değildir; aksine, her an seçim yapmakla yükümlü olmamız ve her seçimde bir “insan-imgesi” yaratmamızdır. Dolayısıyla özgürlük, kaçınılmaz bir durumdur; kimse bize “ne olayım” sorusunu cevapsız bırakamaz. Özgürlüğün kaçınılmazlığı, sorumluluğun da kaçınılmazlığıdır. Seçim yapan, dönüştüren, “kendini yaratan” bir varlık olarak insana düşen yük, etkilerini de üstlenmek; yani sorumluluk taşımaktır. Sartre, “özgürlük = sorumluluk” denkliğini, “kötü niyet” (mauvaise foi) kavramıyla tamamlar. Kötü niyet, seçimin kaçınılmazlığından kaçınmak için kendini kandırma biçimidir. “Ben öyle yapmadım, koşullar zorladı” demek, aslında durumun sınırlarını abartıp kendi rolünü önemsizleştirmektir. Bu, bireyin insani projesini sahiplenmeyi reddeden bir kaçış taktiğidir. Sartre bu düşüncesini iki ayrım üzerinde kurar: öz (essence) ile varoluş (existence) arasındaki ilişki. “Tanrı yoktur” derken modern özgürlük yorumunun temellerini de atar: İnsana doğuştan, dışarıdan verilmiş bir öz yoktur; varoluş önce gelir, öz sonra “kendini yaratarak” inşa edilir. Bu “kendini yaratan” anlayışı, her kişisel seçimde tüm insanlığı etkileyen bir sembolik ağırlık taşır. Bir davranışım yalnız beni değil, “insan” imgesini de şekillendirir. Somut bir örnekle düşünelim: Bir öğrenci, sınav hazırlığı yapmakla takılıp kalmak arasında seçer. “Hazırlanmam gerek ama çalışmak zor” diyen bir köşeye çekilmek, “zaten yeteneğim yok, ne yaparsam yapayım aynı sonuç” diyerek kendini küçümsemek, ya da “kural böyle, öğretmen zorluyor beni” diyerek sorumluluğu dışsallaştırmak, kötü niyetin somut örnekleridir. Oysa Sartre için gerçek seçim, özgürce “hazırlanma” projesini sahiplenmek; hedefi, hataları, fedakârlıklarıyla birlikte kabul etmektir. Burada “mahkûmiyet” yok; “mahkûmiyet hissi” vardır ve bu da kötü niyetin yarattığı bir duygusallıktır. Sartre’ın düşüncesi karamsar değildir; aksine cesaret ister. Özgürlüğün koşullarımızı değiştirmeyi garanti etmediği doğrudur; ama seçimi ve yorumu değiştirme gücümüz bizdedir. Bu yüzden sorumluluk, “mahkûmiyet” değil, özgürleşmenin anahtarıdır. Kişisel projelerimizle insanlığın anlamına katkıda bulunmak; seçimlerimizle yüzümüzü belirlemek, Sartre’ın bize bıraktığı en büyük çağrıdır.