3. Sınıf Fen Bilimleri - Çevresindeki örnekleri kullanarak varlıkları canlı ve cansız olara

Bu dersimizde çevremizdeki varlıkları “canlı” ve “cansız” olarak sınıflandırmayı öğreneceğiz. Bu sınıflama, doğayı daha iyi anlamamızı ve öğrenmekte güçlük çektiğimiz konularda da mantıklı bir düşünme biçimi geliştirmemizi sağlar. Canlı varlıklar, adı üstünde yaşayan şeylerdir. Büyürler, hareket ederler, beslenirler, nefes alırlar, çoğalırlar ve çevredeki uyaranlara tepki verirler. Tüm canlıların ortak bir yapı taşı vardır: hücre. Hücreleri göremezsek bile bir ağacın dal sürdüğünü, bir kedinin koştuğunu, bir çiçeğin açtığını görürüz; işte bu işaretler bize o varlığın canlı olduğunu gösterir. Canlı varlıklar üç ana gruba ayrılır: hayvanlar, bitkiler ve mikroorganizmalar. Hayvanlar: kedi, kuş, balık, kelebek, köpek. Bitkiler: ağaç, çiçek, çimen, eğrelti. Mikroorganizmalar: bakteriler ve mantarlar (çoğu çıplak gözle görünmez ama onlar da canlıdır). Cansız varlıklar ise yaşam belirtisi göstermezler; büyümez, nefes almaz, beslenmez ve çoğalmazlar. Örnekleri günlük hayatımızdan biliyoruz: taş, su, hava, metal, cam, plastik, kumaş, kâğıt, kitap, kalem, masa, duvar, cam bardak, lastik top. Suyun donması, taşın yerinde kalması, camın kırılması gibi değişimler fizikseldir; canlılıkla ilgili değildir. Hayvanlar ile bitkiler arasındaki farkı iyi anlamak için şu noktalara bakalım: Hayvanlar çoğu zaman hareket eder; bitkiler büyür ve sürgün verir (büyüme de bir harekettir). Bitkiler fotosentez yaparak güneş ışığı, su ve karbondioksitten besin üretir; hayvanlar ise bu üretilen besini yiyerek beslenir. Solunum tüm canlılarda vardır; hayvanlar oksijen alır ve karbondioksit verir, bitkiler de gün ışığında fotosentez yapar, geceleri solunum yapar. Canlılar ürer, yani yavru yapar ve çoğalır. Uyarana tepki: sıcak el suyun içindeki cıvanın yükselmesi cansız bir tepkidir; kedinin ses çıkardığında kulaklarını kıpırdatması canlı bir tepkidir. Sınıflandırma yaparken kısa bir kontrol listesi kullanmak çok yardımcı olur: - Büyür ve gelişir mi? (canlı) - Hareket eder mi? (canlı; büyüme de hareket sayılır) - Beslenir mi? (canlı) - Nefes alır mı? (canlı) - Çoğalır mı? (canlı) - Uyarana tepki verir mi? (canlı) - Hücresi var mı? (canlı) Doğada bazı sınır durumlar vardır: bir taş üzerinde büyüyen yosun canlıdır, taş cansızdır. Toprağın içindeki solucan canlı, toprak ve kum cansızdır. Güneş ışığı ve rüzgâr cansızdır; onlarla beslenen ve büyüyen bitki canlıdır. Örneklerle düşündüğümüzde sınıflandırma işi daha kolay ve eğlenceli olur.