3. Sınıf Fen Bilimleri - İtme ve çekme kuvvetlerinin hareket eden ve duran cisimler üzerind

Sevgili öğrenciler, bugün fen bilimlerinde “itme ve çekme kuvvetleri” konusunu işleyeceğiz. Kuvvet, bir cismi itebilen, çekebilen, hızını artırabilen, yavaşlatabilen veya yönünü değiştirebilen bir etkidir. Günlük yaşamımızda kuvveti “itme” ve “çekme” olarak daha kolay anlarız. Kapıyı itmek, çekmeceyi çekmek, topa vurmak, kapıyı açarken kolunu çekmek... hepsi kuvvet uygulamasıdır. Kuvvetler temas eden (temasa dayalı) ve temasa dayanmayan (alan etkisi) olmak üzere iki gruba ayrılır. Temas gerektiren kuvvetlere örnek: sürtünme kuvveti (ayakkabımızla yeri sürtünce yavaşlar), sürtünme hava veya suda da olur; ayrıca yayın itmesi/çekmesi, kas kuvvetimiz. Temas gerektirmeyen kuvvetlere örnek: mıknatısın demiri çekmesi, Dünya’nın her şeyi aşağı çeken yerçekimi kuvveti. Kuvvet hareket eden ve duran cisimler üzerinde nasıl etki eder? Duran bir cismi hareket ettirmek için kuvvet gerekir; ancak “hangi yönde iterseniz o yöne doğru hareket başlar” demek doğru değildir, çünkü sürtünme ve diğer etkiler yönü değiştirebilir. Hareket eden bir cismi hızlandırmak, yavaşlatmak, durdurmak veya yönünü değiştirmek de kuvvetle mümkündür. Örneğin, oyuncak arabanın başlangıçta gittiği yönde durmadan kaymasını sağlamak için hafif bir itme uygularsınız; fakat sürtünme kısa sürede onu durdurur. Ayrıca aynı kuvvetle hafif bir top ile ağır bir topa vurduğunuzda sonuç farklıdır; çünkü cismin kütlesi ve sürtünme etkisi sonucu belirler. Kuvvet ölçerim? Eğitimde buna “dinamometre” denir; sıkıştırılan veya gerilen yaya bağlı bir ölçüm aletidir. Basit bir deneyle iki oyuncak arabayı yan yana koyup birini aynı kuvvetle ittiğinizde, sürtünmesi az olan daha uzağa gider. Bu, sürtünme kuvvetinin cismin hareketini nasıl etkilediğini gösterir. Güvenlik de önemlidir. Şiddetli itmeler zarar verebilir; sınıfta öğretmenin yönlendirmesiyle deney yapmalıyız. Mıknatıslarla demir tozlarını uzağa atmayın; yutmak tehlikelidir. İtme/çekme, kuvvet ve hareket konusunu daha iyi anlamak için şu basit gözlemleri yapabilirsiniz: topa hafifçe vurduğunuzda, rüzgârlı bir günde bayrağın dalgalanmasında havanın (hava sürtünmesinin) kuvvet etkisi vardır.