5 Sınıf Fen Bilimleri Güneş, Dünya ve Ay’ın birbirlerine göre hareketlerini temsil ed v 2

Bu videoda Güneş, Dünya ve Ay’ın birbirlerine göre hareketlerini 5. sınıf düzeyinde, örneklerle ve basit deneylerle anlatıyoruz. Hayal et: Sınıfta bir topu (Dünya) merkezdeki lambaaya (Güneş) doğru eğik tutuyorsun. Topun kendi ekseni etrafında dönmesi gece-gündüz döngüsünü, merkez çevresinde dönmesi ise yılın oluşmasını temsil ediyor. Ay için de küçük bir top (Ay) kullanarak yer ekseninin eğik oluşunun nasıl görüntülere yol açtığını, Dünya’nın Güneş çevresinde nasıl döndüğünü ve Ay’ın yörüngesinin neden tutulmalara yol açıp açmadığını göstereceğiz. Yörünge ve dönme Yörünge, bir cismin başka bir cisim çevresinde izlediği yoldur. Dünya, Güneş çevresinde bir yörüngede döner (devinim). Bu tur yaklaşık 365 gün sürer ve bir “yıl” dediğimiz süreyi oluşturur. Dünya aynı zamanda kendi ekseni etrafında döner (dönüş). Bu dönüş yaklaşık 24 saatte tamamlanır ve gece-gündüz döngüsünü sağlar. Bu iki hareketi karıştırmamak gerekir: ekseni dönme hareketi, yörünge dolanımı ise farklı bir devinimdir. Gece-gündüz döngüsü Basit bir top ve bir lamba kullan. Lambanın ışığını topun yarısına verirsen aydınlık yarı, diğer yarı karanlık kalır. Topu kendi ekseni etrafında yavaşça çevir; ışık görüş açın değişir ve karanlık kısım aydınlıkla yer değiştirir. Görüntü şeklen gündüz-gece döngüsüne benzer. Unutmaman gereken, gece-gündüz döngüsünün günler boyunca aynı uzunlukta olmasıdır; çünkü sadece Dünya kendi ekseni etrafında döner. Yıl ve mevsimler Yıl, Dünya’nın Güneş çevresindeki dolanımından kaynaklanır. Peki mevsimler neden oluyor? Dünya’nın ekseni yaklaşık 23,5 derece eğiktir ve eksen eğikliği yörüngede dönerken sabit kalır. Böylece yılın belirli dönemlerinde Kuzey Yarımküre, diğer dönemlerde Güney Yarımküre Güneş’e daha dik konumda olur. Bu durum ısı ve ışık miktarını etkilediği için yaz ve kış yaşanır. Bazı öğrenciler mevsimlerin uzaklıkla ilgili olduğunu sanar, ancak mevsimler eksen eğikliği sayesinde oluşur. Yaz gündönümünde (Haziran) Kuzey Yarımküre eğimi sayesinde daha fazla ışık alır; kış gündönümünde (Aralık) durum tam tersine döner. İlkbahar ve sonbahar ekinokslarında (Mart ve Eylül) eğiklik etkisi dengelenir ve gece-gündüz uzunluğu birbirine yaklaşır. Ay ve fazları Ay, Dünya’nın doğal uydusudur. Ay da kendi ekseni etrafında döner; dönüş süresi dolanım süresine yaklaşık eşittir, bu yüzden bize aynı yüzünü göstermesine “senkron rotasyon” denir. Ay’ı takip ettiğinde dolunay, hilal, ilk dördün, son dördün gibi aşamaları görürüz. Bu fazların temel nedeni, Ay’ın kendi yüzeyinin yarısı güneş ışığıyla sürekli aydınlanırken, Dünya’dan baktığımızda bu aydınlanmış yüzün ne kadarını görüp göremediğimizdir. Faz değişimleri yaklaşık 29,5 günlük bir döngüde tamamlanır. Dolunay sırasında Dünya-Ay-Güneş bir hat oluşturur, Yeniay’da da benzer bir hizalama vardır, ancak fazlar hizalanmanın tek sebebi değildir; Ay yörüngesi Dünya’nın ekvator düzlemine eğik olduğu için hizalama her dolunay ve yeniay’da aynı olmayabilir. Tutulmalar Bir gün Güneş aniden kararır mı? Güneş tutulması sırasında Ay, Güneş ile Dünya arasına geçerek Güneş’i tamamen veya kısmen örter. Bu olay yeniay evresinde gerçekleşir ve Ay tam konumda olduğunda gölgesi Dünya’nın bir kısmını kaplar; bu bölgedeki insanlar Güneş’i bir süre göremez. Ay tutulması dolunay sırasında olur: Dünya, Ay ile Güneş arasına geçerek Ay’a kendi gölgesini düşürür ve Ay kırmızımtırak bir renk alabilir. Ay’ın yörüngesi düzleminin eğimi nedeniyle tutulmalar her ay görülmez; yılda birkaç kez gerçekleşir. Pratik küçük deneyler Yörüngeyi hissetmek için iki top ve bir lamba kullan. Lambanın etrafında Dünya topunu döndürürken Ay topunu Dünya çevresinde daha küçük bir yörüngede gezdir. Eksen eğikliğini göstermek için topun eksenini düzleme eğik tut. Fazları anlamak için karanlık bir odada kendine bakarak ışığı başka bir yerden tut; aydınlanan yüzün konumu değişir. Basit bir pinpon topu ve telefon feneriyle deneyler yaparken tutulmalar için Dünya-Ay-Güneş hizalamasını modelleyebilirsin.