6 Sınıf Türkçe Basit, Türemiş, Birleşik Sözcükler şarkısı v 2

Merhaba! Bugün 6. sınıf Türkçe’nin önemli bir konusu olan basit, türemiş ve birleşik sözcükleri sözlerle harmanlayarak, şarkı hafızamıza kazıyacağız. Konunun anahtarı sözcüklerin nasıl kurulduğunu anlamak: “kök” ve “ek” ilişkisi. Basit sözcükler: Sadece kökten oluşur, bir kök ve hiç ek yoktur. Günlük hayatımızda çok kullandığımız sözcükler bunlardır: ev, su, ok, kalem, masa, dağ, kedi. Şarkıda söylediğimiz gibi “Basit sözcük kök, yanında ek yok!” Türemiş sözcükler: Bir köke en az bir türe ek (yapım eki) gelir ve anlam yeni bir sınıfa genişler. Örneğin: - ok + -ul (okul): varlık adı. - çalış + -ma (çalışma): varlık adı. - güzel + -lik (güzelik): varlık adı. - yeni + -ci (yenci → yeni + ci: yenici): varlık adı. - sakin + -le- (sakinle-): fiil. - temiz + -le- (temizle-): fiil. - koş + -arak (koşarak): zarf-fiil eki. - gül + -eceğim (güleceğim): fiil çekimi. Burada -mek (anma + -mek = anmak), -e (gel-e), -me (gel-me), -çe (büyük + çe = büyükçe), -ken (ben + ken = benken → benken → benken?), -ki (okul + ki = okulki → okulki, o sınıftaki), -li/-siz/-lar/-lar (okullu, okulsuz, okullar, okulları) gibi ekler de türemiş sözcük üretir. Türkçe’de ünlü uyumu ve ses olayları önemlidir: “büyükçe”de -çe eki son sesteki sıvı yumuşamasıyla ötümlüleşir (k→ğ), “anlam”da “n” sesinin “m”ye dönüşmesi (yörüngesizleşme/ünlü uyumu etkisi), “evcilik”te “k→ç” benzeşmesi gibi örnekler ezberinizi destekler. Birleşik sözcükler: En az iki kökten oluşur. Ad birleşikleri: aile + birey → ailebirey (kişi adı), arı + süt → arısüt, eş + + + bıçak → eşikbıçak. Fiil birleşikleri: gel + git → gelgit, kavga + et → kavgaet. Kısaltma birleşikleri: Türkiye + Cumhuriyeti → T.C. (T.C.), bilim + ve + teknik → BilimveTeknik. Sıfat birleşikleri: kızılgül, sarımsak. Adlaşmış birleşikler: öküz + akrep → öküzakrep (zodyak burcu). Şarkıda bu kalıpları kısa hecelerle sıralayınca akılda daha iyi kalıyor: “Köksüz basit, eklenince türemiş; kökler birleşince birleşik sözler!” Sınavda puanınızı artıran küçük ipuçları: - “Ek- kök” farkını karıştırmayın: “ekmek” (ek + mek) değil, “ek” kökü (ekmekte “ek” anlamı) ve “mek” fiil adı eki → türemiş. - “Gel + git” basit değildir; iki kök birleşiyor → birleşik. - “Okul, kalem, ev” basit; “okullu, çalışma, temizle” türemiş; “gelgit, arısüt, kızılgül” birleşik. Şarkı eşliğinde tekrar edelim: Basit kök tek başına, türemiş ekle yeni doğar, birleşik köklerin evliliğidir. Ezber yerine kökü bul, eki gör, birleşik mi bak; böylece Türkçe’deki biçimbilim (morfem) yolculuğunuz açık ve net!