6 Sınıf Türkçe İsim Tamlamaları şarkısı v 2

İsim tamlaması, isim olan bir kelimeyle başlayıp yine isimle biten sözcük grubudur; bu sözcükler yalnız başına da anlamlı olsalar, yan yana geldiklerinde bambaşka bir anlam üretir, çünkü içindeki ilk isim (tamlayan) ikinci ismin (tamlanan) hangi niteliği, türü veya kime ait olduğunu açıklar. Bu birliktelikte tamlayan, tamlanana “kim, ne, hangi, hangi yer, hangi zaman” sorularıyla bağlanır; o yüzden tamlamada her iki kelimeyi yer değiştiremez, yer değiştirirseniz ya anlam bozulur ya da anlamsız bir birlik doğar. Söz gelimi “okul bahçesi” derken “okul” kimlik kazandırırken “bahçe” hangi bahçe olduğunu belirtir, o yüzden “bahçe okulu” aynı ilişkiyi kurmaz; aynı biçimde “Ayşe’nin kalemi” ifadesinde Ayşe kişiye aittir, kalem ise nesnedir, ve kişiyi bildirdiği için ayraç içinde belirtilen tamlayan (-i, -in) ile tamlananı birleştirir. Öğrenci için en pratik yaklaşım şudur: İsim tamlamalarında iki türlü ilişki bulunur—ayraçla gösterilen “gövdeli tamlama” ile ayraçsız olan “belirtisiz tamlama.” Belirtisiz tamlama, tamlayan birinci çoğul şahıs ekini (yeni Türkçede iyelik ekleri) alır ve anlamı da güçlüdür: “evimizin kapısı” gibi ifadelerde “ev” kelimesi “kapı”yı nitelediği için tamlama doğal olarak anlaşılır; ayraç kullanmaya gerek yoktur çünkü birinci şahıs eki zaten ilişkiyi belirler. Gövdeli tamlama ise tamlanan da tamamlayıcı bir ek alır ve çoğunlukla belirsizlik, vurgu veya anlam inceliği için tercih edilir: “Türkiye Cumhuriyeti’nin” ya da “okula ait pencerelerin” gibi bağlamlarda -in, -i, -e, -de/-de gibi iyelik ilişkilerini ayraç içinde göstererek tamlamanın kimlik ve yaklaşım yönünü netleştiririz. Özetle, belirtisiz tamlama tamlayanda iyelik eki ile ilişkiyi açıklar; gövdeli tamlama ise tamlamada hem iyelik eki hem de tamlayıcı eklerle ilişkiyi sağlamlaştırır. Sınavlarda ve gerçek yaşamda en sık karşılaşılan örnekler arasında “kitabın kapağı, sınıf arkadaşım, doğanın güzelliği, Ali’nin bisikleti, okul idaresi, çay bardağı, memleket havası, öğretmenimizin sesleri, okulun bahçesi, Ankara’nın köprüleri” gibi birçok ifade yer alır. Bunları analiz ederken şu üç soruyu yanıtlamak, doğru sonuca ulaştırır: Tamlayan kim? Tamlanan nedir? İlişkiyi hangi ek belirtiyor? Örneğin “kitabın kapağı”nda tamlayan “kitap” (kapının niteliğini verir), tamlanan “kapak” (hangi kapak olduğunu gösterir), ilişkiyi ise “-in” yüklenmiş tamlayanla ifade eder. “Okul idaresi” örneğinde tamlayan “okul” (idareyi kimliklendirir), tamlanan “idare” (kimsin idaresi?) ve ilişki belirtisiz tamlama biçiminde tamlayan “-i” ekini alarak kurulur. “Ali’nin bisikleti”nde ise tamlayan “Ali” (ayraçlı), tamlanan “bisiklet” (kimin?), ilişkiyi ise ayraçlı gösterimle -in ekini vererek anlarız. Ayrıca dikkat edilmesi gereken nüanslar çoktur: Tamlamanın içinde başka bir tamlama bulunabilir—“sınıfımızın en eski kitaplığının rafı”—bu tür çokluklu yapılarda her kademeyi ayrı ayrı sormak, hangi kelime tamlayan hangisi tamlanan, hangi ekin nerede bulunduğunu anlamaya yardım eder. Birleşik yapılarda “Türkiye Cumhuriyeti” gibi bağlı iki kelimeden ilki tamlayan, ikincisi tamlanan olur; bu yüzden ayraçla okunursa “Türkiye Cumhuriyeti’nin” kuralına uyar. Bazen niteleyen bir sıfatla tamlama karıştırılır, sınıf arkadaşı örneğinde “sınıf arkadaşı” ifadesinde “sınıf” tamlayan, “arkadaş” tamlanandır, bu bir isim tamlamasıdır; “güzel kitap” ise bir isim tamlaması değil bir sıfat+isim yapısıdır, çünkü “güzel” tamlayan rolü üstlenmez, niteleme görevi yapar. Son olarak, çok sözcüklü isimlerde tamlamanın yükünü hangi kelimenin taşıdığını bulmak da önemlidir: “okul sırasının üzeri” ifadesinde en sonda gelen “üzeri” asıl tamlanan, başta gelen “okul sırası” ise tamlayanın geniş bir bölümüdür, dolayısıyla ayraçla okunduğunda “okul sırasının üzeri” olur; “üzeri okul sırası” biçiminde yer değiştirilemez.