6 Sınıf Türkçe Kesme İşareti şarkısı v 2

Sevgili öğrenciler, bugün Türkçe derslerimizde sıkça karıştırdığımız “kesme işareti” konusunu, şarkımızla birlikte güzelce öğreneceğiz. Kesme işareti ('), adından da anlaşıldığı gibi, adları veya sözcükleri kıran/ayıran bir noktalama işaretidir. Bu işaret, özellikle iyelik eklerini (yükleme eki olmayan -ki, -kiş ve -ki’si) ayırmak, abreviatürleri (kısaltmaları) belirtmek, adların harf ayrımlarını yapmak ve düşürülmüş harfi göstermek gibi durumlarda kullanılır. Şimdi, bu kuralları sırasıyla öğrenelim. Birinci başlık: Sahiplik (İyelik) ekleri ve kesme işareti. Türkçe’de sahiplik eki, asıl kelimeden sonra ve bazen de kelimenin son hecesine eklenir; ancak yükleme eki (yani kime? neyi? sorularına cevap veren -e, -de/dan/dan eki) içeren yapılarda kesme işareti kullanmayız. Nasıl anlarız? Şu yolu izleyelim: Önce kelimenin yükleme ekini ayıklayalım, kalan tek sözcükte iyelik eki varsa, ondan sonra kesme işareti gelir. Örnek: “Ali’nin kalemi”de “Ali” + “n” + “in” var, yükleme eki yoktur; dolayısıyla Ali’nin yazılır. Ama “Ali’ye” kelimesi için yükleme eki (“-ye”) vardır; kesme işareti yazmayız. Yine “Ayşe’nin elindeki defter” ifadesinde “elindeki”de iyelik eki “-in”i görüyoruz, fakat bu kelime “Ayşe’nin eli + -nde” olarak iki parçaya ayrıldığında arada kesme işareti var; sonrasında yükleme eki (“-de”) olduğu için “Ayşe’nin elinde” yazılır, kesme işareti yoktur. Unutmayın: yükleme eki içeren yapılar kesme işareti istemez. “Ali’ye defteri ver” => yükleme eki var (yükleme: “kime?” Ali’ye), yazım: Ali’ye. İkinci başlık: Abbreviatürler (kısaltmalar). Türkçe’de kısaltmaların sonuna kesme işareti ve sonrasında tek büyük harfli bir kısaltma harfi gelir. Kural, kısaltmanın son harfine o harfin Türkçe’deki asıl karşılığından türetilen ek gelmesidir. “Millî Eğitim Bakanlığı” için MEB, “MEB’i” yazıyoruz. “Üniversite” için Ü., “Ü.’den” derken ekin şeklini üniversite kelimesine göre belirliyoruz: “Ü.’den” (üniversite’den’deki gibi). Burada “Ü.’den” ile “üniversite’den” aynıdır; tek farkı, uzun biçimden kısaltmaya geçtiğimiz için kesme işareti ile ayırıyoruz. Başka örnekler: “TDK’ya, TDK’yı, TDK’nin; Cumhurbaşkanlığı’na, Cumhurbaşkanlığı’na; Türk Dili ve Edebiyatı okulları için TDE’de, TDE’den.” Birim sembollerinde ise ekin son ekle birleşmesi esastır: 5 kg’lik paket, 5 km’lik yol. Birkaç özel kısaltma: Millî Eğitim için M.E.B. gibi, Türk Dil Kurumu için T.D.K. kısaltmalarında da genelde kesme işareti ile ekler uygulanır: M.E.B.’den, T.D.K.’den, T.D.K.’ye. Dilimize giren yabancı kısaltmalar ise Türkçeleştirildiğinde aynı kuralı izler: UNESCO’yu, UNESCO’ya. Üçüncü başlık: Özel adların harf ayrımları ve takma adların kısaltılması. Özel adların hece yapısını bozmadan ortada kesme işareti kullanmayız, ancak harflerin ayrı yazılması gerekiyorsa kesme işareti kullanırız. Örneğin “Merve” asla “Mer’ve” diye yazılmaz; buna karşılık “İstanbul’a değer veren genç, T.C.” dediğimizde “T.C.” kısaltması harf ayırımı gerektirdiği için, sonrasına ek gelirken kesme işareti ile birleştirilir: T.C.’nin, T.C.’ye, T.C.’ye. Aynı mantıkla “Doğum Yeri: T.C.” gibi ifadelerde kısaltma sonundan sonra ek geliyorsa “T.C.’ye” yazılır. Takma adlarda (nikename) da aynı yazım kuralı geçer: “Ereğli’nin gençleri,” fakat “Ali E.” bir takma ad ise “Ali E.’nin yeni projesi” gibi yazılır. Buna karşılık “Merve ve Ali” ikili ad değildir, iki ayrı kişidir, ortada kesme işareti kullanılmaz. Dördüncü başlık: Düşürülen harf ve özel durumlar. Bazen konuşmada veya yazıda bir harf düşürülür; bunu göstermek için tek noktalı kesme işareti kullanırız: “Aylar ay geçti, çok iyi geldi” => “geldi” yerine “geldi” mi? Hayır, mesela “onlar geldi” yerine “onlar geldi” diye yazarsak (yani harf düşürüyorsak) kesme işareti uygundur. Ancak Türkçe’de düşürülen “o” sözcüğünü yazıda “o” şeklinde gösterir, kesme işareti kullanmaz. “Onun” doğru biçimdir, “O’nun” değil. Ayrıca sayılarda ve sayılı adlarda (örneğin “2. sınıf”, “6. sınıf”) kesme işareti kullanılmaz; nokta (.) ile işaretlenir: 6. sınıf, 2. hafta. Yabancı marka ve isimlerde, dilimizdeki yazıma uymadıkça kesme işareti kullanmayız: McDonald’s yazıldığı gibi, Türkçeleştirildiğinde “McDonald’s’ta” yazılsın; “PlayStation” gibi kelimelerde harf ayırımı yoksa kesme işaretine gerek kalmaz: “PlayStation’dan”, “PlayStation’ın” olur. Beşinci başlık: Günlük hatalar ve karşılaştırma. Sık yapılan hatalardan biri, yükleme eki içeren yapılar için kesme işareti yazmak: “Ali’ye defteri ver” cümlesinde “Ali’ye” yazılır, doğru; ama “Ali’nin evi”de kesme işareti vardır, doğru. Buna karşılık “Mehmet’den kitap istiyorum” yerine “Mehmet’ten kitap istiyorum” yazılır; çünkü “Mehmet’ten” ifadesi, “Mehmet” + (yükleme eki “-den”) ile birleşmiş ve iyelik eki yoktur, dolayısıyla yazımda “-t” ile biten kelimenin son harfi, yükleme ekine uyar: “-tten” yerine “-ttan/dan” biçimlerinde düşer. Aynı şekilde “Ali’ye + defter = Ali’ye defter” şeklinde iyelik ekine ihtiyaç yoktur; kesme işareti yalnızca iyelik eki eklenirken kullanılır. Kısacası, bir kelimeyi analiz ederken üç soruyu sormak iyi bir pratik: “Bu kelimede iyelik eki var mı?”, “Bu kelime bir abreviatür mü?”, “Bu kelime yabancı bir kısaltma mı ve Türkçeleştirildi mi?”, “Bu kelime harf ayırımı gerektiren bir takma ad mı?”. İleride konuşarak ve yazarak, bu üç soru şablonunu hatırlatacağınız bir ezber tekniği de kullanabilirsiniz. Altıncı başlık: Örnek cümlelerle pekiştirme. “Ali’nin kalemi masada”, “Ayşe’nin yeni ayakkabısı çok rahat”, “Mehmet’le sohbet ettik”, “Mehmet’le” yerine “Mehmet’le” yazıyoruz; çünkü “Mehmet + -le” bir ek bağlacıdır, iyelik ekine değil, bağlaç veya yükleme ekine yakındır ve kesme işareti yoktur. “Ali’ye geldiğinde, Ayşe’ye bir mektup bıraktı” cümlelerinde “Ali’ye” ve “Ayşe’ye” yazıyoruz; “Ali’ye geldiğinde”de yükleme eki var (“-e”), kesme işareti yok; “Ali’nin kalemi”de kesme işareti var. “T.C. 1950’lerde” => sayıların nokta ile ayrımı; yine yükleme eki (“-de”) var, kesme işareti yok. “UNESCO’nun önerileri” => yabancı kısaltma Türkçeleştirildiği için “UNESCO’nun” kesme işaretiyle birlikte yazılır. Bu örnekleri düzenli tekrar ederseniz, kesme işaretinin konumunu sezgisel olarak bulursunuz. Yedinci başlık: “-ki” ekinde sıkça karıştırılan durumlar. “Ali’nin kalemi, benim” cümlesinde “benim” bir zamirdir ve iyelik ekini taşır; kesme işareti yoktur. “Ali’nin kalemi, benimki” de doğru; “benimki”deki “-ki” sıfat/zarf ekidir, kesme işareti yoktur. “Ali’nin evinin yanındaki ev”de “yanındaki” kelimesi, “yana + in + -daki” şeklinde ayrışır; yükleme eki var, kesme işareti yok. “Ali’nin ve benim” gibi bağlı yapılarda “Ali’nin ve benim” ikili öznel yazımla, yükleme ekleri için kesme işareti doğru yerde kalır: “Ali’nin ve benim” yazılır, kesme işareti yoktur, çünkü birleştirici “ve” var ve her iki isim de ayrı şekilde ekleri alıyor. Son olarak, karşılaştırmalı bir tablo şeklinde örnekleri hızlıca gözden geçirelim: - Yükleme eki olan: Ali’ye, Ayşe’ye, Mehmet’e; Ali’den, Ayşe’den; Ali’de, Ayşe’de; Ali’le, Ayşe’le => kesme işareti yok. - Yükleme ekine eşlik eden iyelik ekleri yok; yalnızca ekler var. - İyelik eki olan: Ali’nin, Ayşe’nin, Mehmet’in; Ali’nin kalemi, Ayşe’nin ayakkabısı => kesme işareti var. - Kısaltmalar: MEB’i, TDK’ye, T.C.’ye, T.D.K.’den, UNESCO’yu, UNESCO’nun. - Yabancı kısaltmalar ve büyük harfler: T.C.’nin önemli bir kurumu. - Düşürülen harf: “onlar geldi”yi “onlar geldi” diye göstermek istiyorsanız, tek nokta ile kesme işaretini kullanın; ama konuşma metni değilse uzun biçimle yazmak daha uygundur. - Sayılar: 6. sınıf, 3. hafta => kesme işareti yok, nokta kullanılır. Bu kuralları şarkımızla tekrarlayın; yazımda hızla ustalaşırsınız. Şarkıda geçen ritmik dizilişler, zihninizde bu kuralları yerleştirmek için size destek olacak. Unutmayın: Yazı kurallarını ezbere yığın yapmak yerine analiz etmeyi öğrenmek en doğru yoldur. Bu dersin sonunda kesme işareti artık sizin için bilinçli bir araç olacak.