7. Sınıf Fen Bilimleri - Bağımlı ve Bağımsız Değişkenler şarkısı

Fen bilimlerinde deney yaparken doğru değişkenleri seçmek, sonuçlarımızı anlamlı kılar ve hataları azaltır; bu yüzden bağımlı ve bağımsız değişkenlerin ayırt edilmesi, bilimsel düşünmenin en temel basamağıdır. Bağımsız değişken, araştırmacının bilinçli olarak değiştirdiği ve etkisini incelediği faktördür; örneğin bitkinin aldığı su miktarı, ampulün parlaklığını ölçerken voltaj, su ısısını artırırken sıcaklık ya da bir metal parçasının kütlesini değiştirirken kütle değerleri bağımsız değişkenler olarak düşünülür. Bağımlı değişken ise bağımsız değişkenin değişimine tepki olarak değişen, sonuç olarak ölçülen büyüklüktür; ampul parlaklığı (voltaj arttıkça artar), su sıcaklığı (ısıtma süresi uzadıkça artar) ve bitki boyu (su verildikçe uzamaya eğilim gösterir) bağımlı değişkenlere örnektir. Kontrol değişkeni, deneyin tutarlılığını sağlamak için sabit tutulan koşulların toplamıdır; bitki deneyinde ışık süresi, toprak türü ve bitki çeşidi; su deneyinde kabın malzemesi ve miktarı; ampul deneyinde ampul türü ve ortam sıcaklığı kontrol değişkenleri olarak seçilir. Kontrol değişkenlerini sabit tutarsak, gözlediğimiz değişiklikleri daha güvenle bağımsız değişkene bağlayabiliriz. Ayrıca, bir hipotezi test etmek için karşılaştırma yapmak adına kontrol grubu ve deney grubu kurgulamak gerekir; kontrol grubu bağımsız değişkenin uygulanmadığı durumu, deney grubu ise değişkenin uygulandığı durumu temsil eder ve sonuçlar arasındaki farkın anlamlı olup olmadığını görmemize yardımcı olur. Bazı durumlarda birden çok bağımsız değişken birlikte etki eder; örneğin bitki boyuna hem su miktarı hem de ışık süresi birlikte etki ediyorsa, her değişkenin tekil etkisini ayrı ayrı incelemek için kontrollü deneyler tasarlamalıyız. Eşlik eden değişken, bazen “ek değişken” diye adlandırılır ve bağımsız ya da bağımlı olmamakla birlikte sonuçları etkileyebilecek unsurdur; deney başlamadan önce onu da belirleyip göz önünde bulundurmak gerekir. Basit ve net bir örnek üzerinden düşünürsek: “Farklı miktarlarda su verilen fasulye fidelerinin bir hafta sonraki boyları ne kadar uzamıştır?” sorusunda bağımsız değişken su miktarı, bağımlı değişken fidelerin boyu, kontrol değişkenleri ise ışık, sıcaklık, toprak ve türdür. Pratik bir yol ise hipotezi okuyup şu soruları sormaktır: “Araştırmacı neyi değiştirdi? Sonuçta ne ölçüldü? Kalan her şey aynı mı kaldı?” İlk soru bağımsızı, ikinci bağımlıyı, üçüncü ise kontrol değişkenlerini gösterir. Hatırlamanızı kolaylaştırmak için bir sözlük notu da yazabilirsiniz: BAĞIMSIZ = “Ne değişiyor?” BAĞIMLI = “Ne ölçüyoruz?” KONTROL = “Ne sabit?” Bu üçlüyü hem notlarınızda hem de deney raporlarınızda kullanırsanız sınav sorularını da deneyleri de hızlıca ayırt edebilirsiniz.