7. Sınıf Fen Bilimleri - Tümsek Aynada Görüntü şarkısı (1)

Tümsek ayna, yüzeyi dışarıya doğru kavislenen aynalara denir. Işık bu aynadan yansırken, odak noktası aynanın arkasında bulunur; bu noktaya “sanal odak” denir. Bu yüzden tümsek aynalar gerçek (odak dışı) bir ışık kaynağından gelen ışık ışınlarını birbirinden uzaklaştıracak şekilde saçar. Peki görüntü nerede ve nasıl oluşur? İzleyin; gözden çıkan ışık, tümsek aynadan yansıyıp birbirinden uzaklaştıktan sonra, bizim gözümüz bu ışık ışınlarının geriye doğru uzantılarını birleştirir. Bu birleşme noktasında, sanal, dik (düz) ve küçültülmüş bir görüntü algılarız. Yani tümsek aynaların oluşturduğu görüntüler gerçek değil, sanaldır; yansıyan ışıklar aslında aynanın arkasından gelmiyormuş gibi görünür. Odak uzaklığı, odak noktasının aynaya olan mesafesidir ve tümsek aynada negatif bir değerle gösterilir. Sanal odak noktasının, aynanın merkezinden geçen doğruya “eksen” diyoruz; bu eksen, aynanın ana doğrultusunu verir. Uzaklıklar ve görüntü özellikleri formüllerle açıklanır: 1/f = 1/do + 1/di ve m = hi/ho = –di/do. Burada f (odak uzaklığı) tümsek aynada negatif olduğundan di de genellikle negatif çıkar; yani görüntü aynanın arkasında, sanal bölgede oluşur. Büyütme (m) 0 ile 1 arasındadır; görüntü küçük ve düzdür. Bir diğer önemli ilişki ise odak noktasının, eğrilik yarıçapının yarısı olmasıdır: f = –R/2. Şimdi soralım: neden görüntü her zaman küçük ve düz? Çünkü ışık, aynadan saçıldığı için ışın uzantıları sanki aynanın arkasındaki odaktan geliyormuş gibi davranır; bu da gözün beyinde algıladığı görüntünün “birleşme” noktasını eksenin gerisine taşır ve görüntüyü eksene dik, küçük bırakır. Günlük hayatta tümsek aynaları araç yan aynalarında, mağaza koridorlarında, otopark kapaklarında görürüz. Neden? Çünkü geniş bir alanı tek bakışta göstermek isteriz; küçültücü etkisi sayesinde görüş alanı artar. Sürücüler için bu özellik cankurtarandır: daha fazlasını görebilirsin, küçük olsa bile. Küçük bir hatırlatma: “Objeyi yaklaştırdıkça m değeri bire yaklaşır, yani görüntü daha büyük gibi görünse de asla gerçek ve büyük olmaz.” İşte tümsek aynanın sırrı budur.