7. Sınıf Türkçe - Ek Fiilin İşlevleri şarkısı (1)

Merhaba arkadaşlar, bugün Türkçemizin temel yapı taşlarından biri olan ek fiili (olmak) işlevleriyle birlikte ele alacağız. Türkçede yüklemin (yüklemin görevi gören öğe) bazen bir fiil, bazen bir isim, bazen de bir sıfat olduğunu biliyorsunuz. İsim ve sıfatla yapılan yüklemler, adlaşmış yapılar, zamir ve benzer öğelerle kurulan yüklemler yalnız başlarına yüklemin bütün görevini yerine getiremez. İşte bu durumda devreye giren fiil, ek fiil yani “olmak”tır. “Olmak” hem bağlamsal olarak (cümlede açıkça görünmeden) hem de biçimsel olarak (olmak fiilinin çekimli halleriyle) görev yapar. Ek fiilin temel işlevleri şunlardır: - Özneyle yüklemi birleştirme ve yüklemin kimlik/özellik görevini kurma: “Ahmet öğrenci.” Burada “öğrenci” bir isim, ancak yüklemin doğru çalışması için “Ahmet öğrencidir” anlamı var; yani “olmak” bağlamsal olarak görev yapar. “Kitap masada.” ve “Su soğuk.” gibi cümlelerde de yüklem isim/sıfat, anlam olarak “olmak” işlevi vardır. - Geçmiş zamanı pekiştirme ve tahmin/kanı ifadesi: “Hava çok soğuktu.” (Geçmiş zaman) “Ayşe evdeydi.” (Geçmiş zaman) “Yarın hava yağmurlu olacak.” (Gelecek zaman) “Ali gelmiş olmalı.” (Tahmin/kanı) — burada fiilimiz “olmak”ın olumlu şart kipi (olmalı) kullanılır. - Şart kipini (eğer… ise) kurma: “Gelirsen birlikte çalışırız.” — “gelirsen” gelmek fiilinin şart kipidir, “oluruz” ise olmak fiilinin gizli-çekimli hâli gibi kullanılır. “Çalışırsan başarırsın.” — “çalışırsan” fiilimiz, “başarırsın” çatısı ise olmak fiilinin anlamsal işlevini taşır. - Soru sorma: “Bugün sınav var mı?” — “mı” soru eki fiilimizle (olmak fiilinin çekimi) birlikte kullanılır. “Evde misin?” — burada “misin” aslında “olmak” fiilinin 2. tekil kişi soru çekimi ile kurulan bir yapıdır. - Olumsuzluk (değil) ile olumsuz yüklem yapma: “Ali hasta değil.” — “değil” ile olumsuzluk kurulur; yüklem “hasta değil” olmak fiilinin anlamsal desteğiyle sağlanır. - Zamir kişi ekleriyle cümleyi tamamlama: “Ben öğretmenim.” — yüklem “öğretmen” + “-im” (1. tekil kişi ekidir). Burada fiilimiz (olmak) çekimli biçimde (am, im) veya gizli biçimde görev yapar. “Sen çok çalışkansın.” — “-sin” kişi eki fiilimizle birleşerek yüklemi kurar. - Bağlaç görevleri: “Hem soğuk hem de rüzgarlı.” — “hem… hem de…” yapısında fiilimizle anlam kurulur; yüklemin temel işlevini fiilimiz taşır. - İsim tamlaması ve ek tamlamalarında: “Aylık maaşım yükseldi.” — “aylık” sıfatı “olmak” anlamıyla (olmuş olmak) geçmişte tamamlanmış bir değişimi ifade eder. “Bu çok acı oldu.” — “oldu” geçmiş zaman; değişim ve sonuç anlamı verir. Bu işlevlerin pratik sonucu, cümlenin yükleminin bazen sadece fiil olmayıp (geldi, yazdı), bazen fiilimizle (olmak) birleşerek oluşturduğu bir bütün olmasıdır. Bu birleşme, kimlik, özellik, zaman, şart, soru ve olumsuzluk anlamlarını doğurur. Özellikle sınavlarda “ek fiil” soruları, bu işlevlerin tanınması ve doğru ayırt edilmesiyle çözülür. Yüklemin isim/sıfat olduğu cümlelerde fiilimiz çoğu zaman bağlamsal olarak görünmez; fakat anlamda “olmak”ın yeri bellidir. Bu ayrımı iyi yaparsanız, hem anlamı hem de yazımı doğru kavramış olursunuz.