7. Sınıf Türkçe - Ek Fiillerde Zaman şarkısı (1)

Bugün ek fiillerde zaman başlığını şarkılı ve eğlenceli bir anlatımla ele alıyoruz; sizlere ek fiil nedir, fiilin çekiminde ve zamanda ne işlev görür, hangi ekler ne anlam taşır ve doğru örneklerle nasıl kullanılır, hepsini sade ve kalıcı bir şekilde öğreteceğiz. Önce temeli atalım: ek fiil, çekim eklerinin içine girerek fiili zaman ve kişi boyutunda belirginleştirir; yani “yapmak” kök fiiline zaman ekleri getirildiğinde “yapıyor, yaptı, yapar” gibi biçimler elde edilir ve ek fiil, örneğin “-dı” ekinin ardından “-dır” biçiminde görünerek bağlam ve kesinlik katabilir. Türkçede çekim ekleri şu ana başlıkları kapsar: şimdiki zaman (–(I/A/U/Ü)yor), geniş zaman (–(A/E)r/–(I/A)r/–(I/A/U)yor), aorist (–(A/E)r), geçmiş zaman (–dı/–di), görülen geçmiş (–miş/–mış), şart (–se), gereklilik (–meli/–malı) ve gerekli görülen koşul anlamını taşıyan –ken; bu ekler, bağlama göre zamanı bildirirken bazen de görüş (haber/kip), kip ekleri (gelecek, şart, istek, emir) ile birlikte çalışır. Zaman kavramını yanlış anlamayalım: ek fiillerdeki zaman, saat ve takvim anlamı değil, fiilin oluş biçiminin ve görülüşünün (örneğin bitmişlik, süreklilik, yakınlık, varsayımsallık) ifadesidir; şu halde “gidiyoruz” derken zaman, saat değil süreklilik ve yakınlık duygusudur. Şimdiki zaman –(I/A/U/Ü)yor ekiyle kurulur; ses uyumuna dikkat ederiz (türemiş ağızlarda özellikle –A/–U, düz/ince ağızlarda –I/–Ü), ve örneklerle pekiştiririz: “okuyor, gidiyoruz, baktın mı, söylüyor.” Geniş zaman ve aorist –(A/E)r/–(I/A)r eki, genel doğruluk, alışkanlık veya yakın gelecek anlamı verir: “Her sabah erken kalkarım.” Görülen geçmiş –miş/–mış, duyulmuşluk veya bilgi, varsayım ve uzak geçmiş duygusudur: “Dışarı çıkmış.” Geçmiş zaman –dı/–di, kesin geçmiş ve olmuş bitmiş duygusudur: “Ders bitti.” Gelecek zaman –(y)ecek/–(y)acak, yakın veya uzak gelecek plan ve olasılığını ifade eder: “Gelecek hafta konuşacağım.” Şart eki –se, koşul ve varsayımı bildirir: “Gidersem seni ararım.” Gereklilik –meli/–malı, “gereklidir” anlamını verir: “Dersleri tekrar etmeliyiz.” Koşul-zaman eki –ken, “...iken” anlamını taşır ve yüklemin zamanını bağlar: “Okurken sessiz ol.” İşaret ve belirsiz zamirlerle (–dA, –dE gibi) zaman ilişkileri kurulabilir: “Bugün, dün, yarın; şimdi, birazdan” gibi belirteçlerle uyumlu çekimler yaparız. Kısa bir not: “–miş” şekli, yalnızca ek değil çoğu zaman görülen geçmiş eki olduğundan, ek fiil “–miş + i” yapısında gelebilir; bu durumda “–miş” bitmişliği ve duyulmuşluğu, “–(y)i” ise kişiyi ve kesinliği bağlar. En son adımda ek fiillerle zaman eklerinin nasıl bir orkestra gibi çalıştığını düşünün: kök fiil tempo ve melodi, zaman ekleri ise ritim ve armoni; doğru ses uyumu ve doğru bağlamla birleştiğinde anlam hem net hem akıcı olur. Hatırlamayı kolaylaştırmak için kısa bir eşleştirme listesiyle konuyu toparlayalım: “yazıyoruz” (şimdiki), “yazarız” (geniş), “yazdı” (geçmiş), “yazmış” (görülen geçmiş), “yazacağım” (gelecek), “yazsam” (şart), “yazmalı” (gereklilik), “yazarken” (–ken). Bu desenleri doğru tanıdığınızda hem yazılı anlatımda hem de şarkılı ders videomuzda akıcı bir kullanım elde edersiniz.