7. Sınıf Türkçe - Fiillerdeki Çekim Ekleri şarkısı (1)

7. sınıf Türkçe derslerimizde “fiil çekim ekleri” konusu, dil bilgisi çekirdeğimizin önemli taşlarından biridir; çünkü fiiller yaptığımız, olduğumuz ya da gördüğümüz işleri, durumları ve olayları adlandırırken, çekim ekleri bu eylemleri zamana, kişiye, görüşe ve sayıya göre değiştirir. Önce fiil kavramını hatırlayalım: “yap-, gel-, koş-, ol-, sev-” gibi kökler ve bunlardan türeyen “yapıl-, gelmiş, koşacak, sevdiriyoruz” gibi gövdeler fiilin yapısal yüzüdür; işte bu yüzeyin üzerine çekim eklerini ekleyince eylem belirli bir zaman, kişi ve görüş bağlamında konuşur. Basit bir örnekle düşünelim: “koşuyoruz” cümlesinde “koş-” kök, “-uyor” görülen geçmişte şimdiki zaman, “-uz” birinci çoğul kişi eki; burada iki çekim eki birlikte kullanılıyor ve tam bir kişi-zaman ilişkisi kuruyor. Fiil çekiminde üç temel boyut vardır: zaman (zaman kip), görüş (görülmeyen, bilinmeyen, tahmin ve geniş/niyet kipine karşıt düşen kesin anlatım), ve kişi-sayı ekleri. Öğrencinin zihninde şu “fiil ekleri haritası” kalmalı: zaman ve görüş ekleri eklendikten sonra kişi ekleri gelir; yani yapısal olarak “kök/gövde + zaman/görüş eki + kişi eki” sırasıyla işlenir. Bu sıra kurulunca ekler birbirini etkiler: örneğin “-di” geçmiş zaman eki ile birlikte kişi ekleri düz, “-miş” görülmeyen geçmiş ile birlikte kişi ekleri sadece belirsiz kişi anlamına gelmez; hatta bir cümlede “miş” ekine bir de “kişi eki” eklenir: “gelmişsin”, “gelmişsiniz” gibi. Şimdi kip ve eklerle ilgili önemli örnekleri düzenli bir tablo gibi sıralayalım: - Geçmiş zaman: “-di/-ti/-dı/-tı/-du/-tu” ile tekil ve çoğul kişiler: geldi, geldiğimiz, geldiğiniz, geldi. - Görülen geçmiş: “-di/-ti” ile kişi ekleri: geldi, geldiğin, geldiğiniz, geldi, geldiğimiz, geldiğiniz, geldi. - Görülmeyen geçmiş (–miş–): gelmiş, gelmişsin, gelmişsiniz, gelmişler, gelmişiz, gelmişiniz; burada “miş” ekine bir de kişi ekleri gelir: gelmiştim, gelmişsin, gelmişsiniz. - Şimdiki zaman (–iyor–): geliyorum, geliyorsun, geliyorsunuz, geliyor, geliyoruz, geliyorsunuz; dikkat: 3. tekil şahıs çoğunlukla eklentisiz kullanılır: “geliyor.” - Gelecek zaman: “–ecek/–acak” ekiyle kişi ekleri: geleceğim, geleceksin, geleceksiniz, gelecek, geleceğiz, geleceksiniz. Bu kip, geleceği ifade eder ve zaman belirteçleriyle sık eşleşir: “yarın, gelecek hafta.” - Şart kipi: “–se/–sa” ile kişi ekleri; bir cümlede varsayım ve koşul bildirir: gelse, geliriz; geliriz seçeneği, “gel–” köküne “–ir–” kalınlık uyumu kuralına göre eklenmiş bir şekil olarak da kullanılır. Şart kipinin tekil ve çoğul kişi biçimlerini görelim: gelirsem, gelirsen, gelirse, geliriz, gelirsiniz, gelirler; gelseydim, gelseydin, gelseydi, gelseydik, gelseydiniz, gelseydiler. - Gereklilik kipi: “–meli/–malı” ile kişi ekleri: gelmeliyim, gelmelisin, gelmelisiniz, gelmeli, gelmeliyiz, gelmelisiniz. - İstek kipi: “–e/–a” ekiyle kişi ekleri: geleyim, gelesin, gelesiniz, gele, gelelim, geliniz; burada “-e/-a” ekinin kişisel biçimleri, niyet veya istek anlamını taşır ve çoğunlukla kısa bir cümle içinde kullanılır. - Emir kipi: genellikle 3. kişide ek olmadan ya da 2. tekilde “–in/–iniz” ile; gel!, geliniz, gelsin, gelsinler; burada kişi ekleri bazen “-in/-iniz” gibi açık şekilde karşımıza çıkar ve cümle kesin emir anlamı taşır. Ekler arasındaki bağları görmek, özellikle sorularda ayırt edici olmanızı sağlar. Örneğin “gelmiştim” cümlesinde “miş” ve “–di” bir arada; bu “görülmeyen geçmiş” ekinin üstüne geçmiş bir bağlama eklenmiş hâlidir, yani olay bir yandan daha önce olmuş, bir yandan da duyulmamış bir referansla anlatılmıştır. Aynı şekilde “geliyorum” ile “gelirken” farklıdır; “–iyor” eylemin tamamlanmamış devamını, “–irken” ekini ise eylem sırasında gerçekleşen başka bir durumu gösterir: “Ders işlerken pencereden bakıyorum” cümlesinde “–iyor” şimdiki zamanı, “–irken” ise bir zaman zarfını belirtir. Sınavlarda en çok karıştırılan noktalar, “–miş–” ile “–di–” arasındaki fark, “–ecek–” ile “–irken” arasındaki zaman zarfı ve “şart/istek/gereklilik/emir” kiplerinin işlev farklılıklarıdır. Bu üçlüyü tek cümlede ayırt etmek için şu ipuçlarını kullanabilirsiniz: “görülmeyen geçmiş” ekinin (-miş) olayın tanıklık dışı olduğunu, “görülen geçmiş” (-di) ise tanıklığa dayalı olduğunu gösterir; “şart” kipi (–se/–sa) varsayımı ve koşulu taşır, “istek” (–e/–a) kişisel isteği, “gereklilik” (–meli/–malı) zorunluluğu, “emir” ise yönlendirmeyi bildirir. Bu işlev farkları, bir cümlenin anlamını adeta çerçeveler ve doğru yorumlanmasını sağlar. Pratik çalışma önerim: üç fiil alın (gel-, yaz-, oku-) ve her biri için geçmiş, şimdiki, gelecek, görülmeyen geçmiş, şart, istek, gereklilik ve emir kiplerini kişileriyle çekimleyin; sonra bu biçimlerle birer kısa cümle kurup, yazdığınız metinde hangi eklerin hangi işlevi üstlendiğini not edin. Bu yöntem, hem yapıyı hem de anlamı birlikte pekiştirir; ayrıca “geliyoruz, geliriz” gibi kalıpları da karıştırmazsınız çünkü “geliriz” bir şart bağlamında “gelseydi, geliriz” şeklinde anlam kazanır, tek başına ise “gelmek” fiilinin geniş zamanı olarak da kullanılabilir.