8. Sınıf Türkçe - İsim-Fiil (Mastarlar) şarkısı (1)

Merhaba sevgili öğrenciler! Bugün 8. sınıf Türkçe konularından “İsim-Fiil (Mastarlar)” konusunu hem örnekleriyle hem de ezberi kolaylaştıracak şarkımızla ele alıyoruz. İsim-Fiil, fiillerden türeyen ve ad gibi görev yapan kelime türüdür. Türkçede İsim-Fiil eklerinin en yaygın ve görünür biçimi “mastarlar”dır; yani “-mA” ekidir. Bu ek, fiil kök veya gövdesine eklenerek fiil kökenli isimler türetir. Örneğin “yazmak” fiilinden “yazma”; “okumak” fiilinden “okuma”; “öğrenmek” fiilinden “öğrenme” gibi. Bu kelimeler, tümcenin öznesi, nesnesi, tamamlayıcısı ya da yüklemi olabilir. Şimdi mastarların işlevlerini ve dikkat edilmesi gereken küçük ama kritik ayrıntıları sıralayalım: - İsim görevi: Mastarı eklediğimiz kelimeler birer adlaştırılmış fiildir. “Kitabı okumayı seviyorum.” tümcesinde “okumayı” (okuma + yı) mastarı, cümlede doğrudan nesne görevi görür. Mastar bir ad gibi davranır; bu yüzden adlaşmış ad durumu (-yI, -yA, -yDen, -yIçIn) eklerini alabilir. Bu durumda mastarın son harfi -a/-e olduğundan, uyumlu ünlü olan “y” yardımcı sesle birleşir: -yI, -yA, -yDen, -yIçIn. “Kitap okumaya başladı.” cümlesinde mastar “okumaya” şeklinde ad durumu ekini taşır. - Ek kaynaştırması ve yardımcı “y”: Mastarın sonundaki -a/-e ünlüsü, çoğu ad durumu ekinden önce “y” yardımcı sesiyle kaynaşarak bağlanır. Bunun amacı ünlü çatışmasını ve söylenişi kolaylaştırmaktır. “Sözlerimi dinlemeyi bekliyor.” tümcesinde “bekliyor” fiilinin nesnesi olan “dinlemeyi” (dinleme + yı) bu duruma örnektir. Sık görülen örnekler: “yazmaya” (yazma + ya), “öğrenmeyi” (öğrenme + yi), “söylemekten” (söylemek + ten) vb. - Kaynaşma ve kaynaşmama: Mastarlar kimi durumda kaynaşmış bir bütün gibi davranır, kimi durumda ayrı bir söz gibi algılanır. “Onu görmeyi unutma.” cümlesinde “görmeyi” bütün bir ad yapısı gibi kullanılmıştır; “unutma” mastarı ise yasak veya uyarı içeren bir mastar fiil olarak farklı görev üstlenir. “Yazma fiili bir mastar değil; mastar “yazma”dır; yasak “yazma!” şeklinde kullanılır.” Bu ayrım öğrencileri çoğu zaman şaşırtır, ama mantıklı: Mastar fiile -mA eklenirse yasak/uyarı, fiile -mA eklerseniz mastar; ikisinin ses değeri aynı yazılsalar bile görevleri farklıdır. - Mastarların cümledeki yerleri: 1) Özne: “Yüzmek sağlıklıdır.” (Özne mastar: yüzmek) 2) Nesne: “Şarkıyı dinlemeyi seviyorum.” (Nesne mastar: dinlemeyi) 3) Tamamlayıcı: “Onun amacı öğrenmekti.” (Nesne tamlayıcısı mastar: öğrenmek) 4) Yüklem: “Günün işi okumaktı.” (Yüklem mastar: okumak) - Mastarın adlaşması ve -lık eki: Mastarlar ad gibi davrandığı için, yeni anlam katmak için -lık ekiyle birleşebilir: “okumak → okumalık” (okumaya ayrılmış süre/olanağı anlatır), “öğrenmek → öğrenmelik” (öğrenme gerekliliği). Bu biçimler genellikle daha özel anlamlar taşır. - Mastar fiile ayrımı: Mastar ile mastar fiili sıkça karıştırılır. Mastar fiil, fiil çekiminden gelen, yasak veya uyarı veren yapıdır. “Yazma!” mastar fiil; “Yazma kolaydır.” mastar adı görevi yapar. İkinci örnekte “yazma” mastarı özne ve yüklem göreviyle bir ad görevi üstlenmiştir. - Yazım ve sesletim notları: “gelmek”ten mastar “gelmek” (mastarlar arasında ayrı bir yer tutar), ama kural: fiil “-mA” ekiyle mastar olur: “yazmak → yazma”, “okumak → okuma”, “yemek → yeme”. Bu durumda mastar sonunda her zaman a/e bulunur; yasak fiilinde de a/e bulunur; siz bağlamdan çıkarım yaparsınız. - Mastarların ritimle öğrenilmesi: “Okumak yazmak, sözle söz” diye başlayan kısa ritimlerle mastarların ad gibi çalıştığını, “y” yardımcı sesiyle -yI, -yA gibi eklerin bağlandığını ve mastar fiil ayrımını şarkı sözlerimizle pekiştireceksiniz. Koro ve çalım notlarıyla, ek kaynaştırması (okumaya, görmeyi) daha kalıcı olacak. Kısacası mastarlar, fiilleri adlaştırır, tümcenin başına, ortasına ve sonuna konumlanabilir, ad durumu eklerini alır ve çoğu zaman “y” yardımcı sesiyle kaynaşır. Bu kuralları doğru kavradığınızda, hem yazılıda hem de okuma parçalarında mastarları tanımanız ve doğru kullanmanız çok daha kolay olur. Şimdi ezberi hızlandırmak için şarkıya geçelim; “y” yardımcı ses, -yA, -yI, -yDen mastar ekleriyle süzülecek; mastar fiile ayrımını şarkıda görüp öğreneceksiniz!