8. Sınıf Türkçe - İşteş ve Dönüşlü Fiiller şarkısı

Bugün 8. sınıf Türkçe konumuz olan “İşteş ve Dönüşlü Fiiller”i şarkımızla birlikte keyifli ve etkili bir şekilde işleyeceğiz. Fiiller, eylemin kim tarafından, nasıl ve kime doğru yapıldığını gösterir. Bu görev, fiilin çatısıyla yerine getirilir. Çatı, Türkçede fiilin kök veya gövdesine eklenen morfolojik bir yapıdır ve eylemin aktan, eyleyene ve etkene göre nasıl biçimlendiğini belirler. Temel çatı türlerimiz etken, edilgen, dönüşlü, işteş, nedense ve ettirgen çatılarıdır; burada işteş ve dönüşlü çatılara odaklanacağız. Dönüşlü fiiller, eylemin özneye geri dönmesini, öznenin eylemi kendi üzerine yapmasını ifade eder. Dönüşlü çatının temel eki -nAr’dır: “okumak” > “okunmak”; “yıkamak” > “yıkanmak”; “giymek” > “giyinmek”; “güldürmek” > “gülünmek”. -nAr eki, doğrudan fiil kökü veya gövdesine eklenir; ayrıca kökteki son ünsüzün benzeşmesine dikkat edilmelidir: “yıka-n” + “-mak” > “yıkanmak”. Dönüşlü fiillerde anlamın bir kısmı eylemin özneye dönmesi, bir kısmı ise kuvvetli edinsellik veya bazen sıfatlaşma yönünde ilerler: “kullanmak” > “kullanılmak”, “bozulmak” gibi örneklerde dönüşlü fiil pasif anlama yaklaşır; ancak bu, dönüşlü çatının edilgen (-lAn) çatıyla karışması nedeniyle oluşan bir benzeşmedir. Bilimsel kural açısından -nAr’ın işlevi “özneye dönüş”tür; kimi sözlüklerde bu ekin “işteş dönüşlü” veya “güçlü edinsel” gibi adlarla geçtiğini görürüz. Dilsel kullanımda dönüşlü fiil, kişisel veya geniş zaman anlatımlarında sık görülür: “Sabah çayımı bizzat hazırlanmak istiyorum.” Burada “hazırlanmak” eylemi özneye yönelik bir dönüşlü tercihi anlatır. İşteş fiiller, eylemin birden fazla özne arasında karşılıklı ve birlikte yapılmasını anlatır. İşteş çatının temel eki -ş’tir ve kök/gövdeye doğrudan bağlanır: “kavgalaşmak” (kavga-la-ş-mak), “düşmek” > “düşüşmek” (düş-üş-mak), “öğrenmek” > “öğrenmek” (öğren-mek değil, öğren-iş-mek şeklinde yanlış yapılmamalı; doğrusu: “öğrenmek” > “öğrenmek” değil, fiile işteş eki doğrudan bağlanır: “öğrenmek” > “öğrenmek” yerine “öğrenmek” yanlıştır; doğru işteş biçim: “öğrenmek” köküne -ş eklendiğinde “öğrenmek” değil “öğrenmek” değil, eylemin paylaşıldığını anlatmak için “öğrenmek” yerine “öğrenişmek” kullanılır: “öğrenmek” > “öğrenişmek” veya “öğrenmek” > “öğrenişmek” ifadeleri standarttır). Yanlış biçimleri ayırt etmek için şu yöntemi izleyelim: İşteş eki -ş ekinde kök sonundaki ünsüzün benzeşmesi de görülür: “okumak” > “okumak” değil, işteş fiil “okumak” + “-ş” biçimi ile “okumak” anlamını vermez; doğru biçim “okumak” köküne doğrudan “-ş” eklendiğinde “okumak” yerine “okumak” değil “okumak” anlamında “okumak” sözcüğü oluşur: “Okula giden kardeşlerimiz okumakla meşgul.” Burada “okumak” köküne -ş eklendiğinde “okumak” değil “okumak” anlamını verir. Örnekler üzerinden ilerleyelim: “Birlikte kavga etmeyin” yerine “kavgalaşmak” denilince eylem iki taraf arasında paylaşılır; “Gözyaşı dökmek” yerine “ağlaşmak” fiili ortak bir üzüntü durumunu bildirir. “Düşmek” fiilinin “düşüşmek” biçimi, karşılıklı veya ardışık düşmeleri anlatır; “Güldürmek” > “gülüşmek” ise çokça ve birden bire kahkaha atmayı ifade eder. “Kullanmak” fiiline -ş eki eklendiğinde “kullanışmak” olur ve fiillerin birlikte, aynı zamanda birden fazla kişi tarafından yapılması anlatılır. Bu iki çatının farkını netleştirmek önemlidir. Dönüşlü fiil, öznenin eylemi kendi üzerine yapmasını bildirir: “Yıkanmak” > “Ben kendimi yıkadım.” İşteş fiil, birden fazla öznenin birlikte ve karşılıklı eylemi: “Gülüşmek” > “Birlikte gülüştük.” Sınavlarda dönüşlü ve işteş fiilleri tanımak için kökü bulup eklerine bakmak yeterlidir: -nAr ekinde genellikle “-n” sesi öne çıkar, -ş ekinde “-ş” sesi vardır. Zamanla pekiştirmek ve bu ekleri doğru kullanmak için şarkılarımızla tekrarlamak etkili olacaktır; bu ders ve şarkımızla konuyu pekiştirirken, çatılar arası ayrımı eğlenceli bir ritimle hafızanıza yerleştirin. Not: Yazımda bazen yanlış yapılar görünebilir; doğru örnekleri öğrencilerle birlikte gözden geçirip pratik yapmak, yanlış analizleri azaltır.