8. Sınıf Türkçe - Yüklemin Türüne Göre (İsim Cümlesi, Fiil Cümlesi) şarkısı (1)

Bugün “Yüklemin Türüne Göre Cümleler” konusunu, 8. sınıf Türkçe öğretim programına uygun şekilde sade ama kapsamlı bir biçimde ele alacağız; önce kavramları kavrayalım, sonra örneklerle pekiştirelim ve en sonda pratik ipuçlarıyla sınavlarda doğru tespiti yapmayı öğrenelim. Yüklem, bir cümlede özneyi (özne varsa) yöneten ve hâliyle onun hakkında bilgi veren temel yargı unsurudur; Türkçede yüklem iki ana türe ayrılır: isim cümlesi (nominal yüklem) ve fiil cümlesi (verbal yüklem). Bu ayrımı kavramak, hem cümle yapısını analiz etmeyi hem de cümle türü sorularını doğru yanıtlamayı kolaylaştırır. İsim cümlesinde yüklem bir isim, sıfat, zamir, sayı, zamir yapılı belirsiz/ünlem, eşdizimli adlaşmış unsurlar, hatta tek kelimelik durum bildiren edat öbeği gibi nominal unsurlardan oluşur; bu yüklemler çoğunlukla yüklemsel “olmak”, “bulunmak”, “sayılmak”, “olup olmadığı” gibi sözlerle birlikte bir bütünlük kurar. Klasik tanıma göre tam isim cümlesi, ek almayan bir isimle kurulur; ancak Türkçede yüklemsel “olmak” da kullanıldığı için, analizde “yüklem isim öbeği + yüklemsel ‘olmak’” biçiminde okunur ve bu tür cümleler de isim cümleleri kabul edilir. Örneklerle düşünelim: “Bugün hava çok güzel.” (İsim cümlesi; yüklem “güzel”; yüklemsel bağ gizlidir), “Bu sene mezun olan biziz.” (İsim cümlesi; yüklem “biziz” = biz + -iz), “Okulumuz çok eskidir.” (İsim cümlesi; yüklem “eskidir”), “O sınıfta üçüncü olan Ayşe’dir.” (İsim cümlesi; yüklem “Ayşe’dir”). Fiil cümlesinde yüklem doğrudan bir fiil ya da fiil kökenli bileşik (yardımcı fiil + isim, belirtili fiil birleşikleri vb.) olur; özneyi ya da dolaylı tümleci belirterek hareket, süreç, oluş bildirir. Basit bir fiil cümlesi: “Kitabı okudum.” (yüklem “okudum”), “Yarın toplanacağız.” (yüklem “toplanacağız”), “Evi temizledi.” (yüklem “temizledi”). Bileşik fiil örnekleri: “Derse geç kalma.” (yüklem “geç kal”), “Telefonu kapatmış olmalı.” (yüklem “kapatmış olmalı”). Unutmamak gerekir ki “olmak” yüklemsel işlevde isim cümlesi kurar, fakat fiil yüklemi olmayan her cümle “sadece ‘olmak’la kurulmuş” değildir; sıfat, zamir, sayı ve benzeri nominal unsurlar da yüklem olabilir. Tespit için pratik bir yol izleyelim: Cümleyi öğrenciyle çözümlersek, önce özne varsa onu belirler, ardından yüklemi tanımlarız. Yüklem bir fiilse veya fiil kökenli birleşikse “fiil cümlesi”; yüklem bir isim, sıfat, zamir, sayı vb. ise ve varsa yüklemsel “olmak” ile bağlanıyorsa “isim cümlesi” diyoruz. Sınavlarda en sık karıştırılan nokta, yüklemsel “olmak” ve bildirme ekinin (-(y)dur) ayrımıdır; örneğin “Kardeşim hasta olmuş.” cümlesinde yüklem “olmuş” fiilidir, yani bu fiil cümlesidir; buna karşılık “Kardeşim hasta olmalı.” cümlesinde yüklem nominal öbeğin “olmalı” fiilinden oluşmuş olduğu için “kardeşim hasta” bölümü isim öbeği, “olmalı” ise yüklemsel bağ olmadan doğrudan fiil yüklemli değerlendirilir ve bu da fiil cümlesidir. Dikkat etmemiz gereken bir diğer ayrım ise cümle türleriyle karıştırılmamasıdır: “Basit/Bileşik/Çoklu” yapı ayrımları ile “İsim/Fiil” yüklem ayrımı farklıdır; yani bir fiil cümlesi basit olabilir (“Güneş doğdu.”), bir isim cümlesi de bileşik olabilir (“Bugün hava çok güzel ve rüzgârlı.”). Basit bir günlük hayat örneği verelim: “Akşam yemeğini annem pişirdi.” (Fiil cümlesi; yüklem “pişirdi”), “Bu akşam yemeğimiz sade ve lezzetli.” (İsim cümlesi; yüklem “sade ve lezzetli”), “Toplantı saat dokuzda başlamış olmalı.” (Fiil cümlesi; yüklem “başlamış olmalı”). Bu örnekler, yüklem türünün cümle anlamını doğrudan etkilediğini ve doğru ayrımın, anlamı doğru kavramamıza yardım ettiğini gösterir. Son bir not: Türkçede “kim, ne, ne zaman, nasıl” gibi sorular yüklemi bulmamıza yardımcı olur; “Ne yaptı?” sorusuna yanıt veren fiil, genellikle fiil cümlesi kurar, “Nasıl?” sorusuna yanıt veren sıfat ya da “Ne?” sorusuna yanıt veren isim, isim cümlesi kurar. Bu pratik yöntemi sık kullanırsak, özellikle sınavdaki çoktan seçmeli sorularda yanlış oranımızı ciddi biçimde düşürürüz.