8. Sınıf Türkçe - Zarf-Fiil (Ulaçlar_Bağ-Fiiller) şarkısı (1)

8. sınıf Türkçe müfredatında “zarf-fiil” başlığıyla öğrendiğimiz kavram, dilbilgisel adıyla “ulaç”tır. Türkçede fiiller temel görevlerini yanı sıra, yan cümlecik kurarak ya da yan tümcecikle birleşerek zamir benzeri ve zarf görevleri üstlenir. Bu durumda fiil, yan bir öğeyi belirleyerek zaman, koşul, sebep-sonuç, amaç veya durum ilişkisi kurar. Zarf-fiiller (ulaçlar), temel fiil gövdesine eklenen zarflık ekleriyle (–ken, –erek/arak, –dikçe, –dıkça, –madan/meden, –madan/meden, –ip/ipler, –mektense vb.) şekillenir ve “zarf-fiil cümlesi” adı verilen bağlı yapılar oluşturur. Zarf-fiillerin en bilinen ve sıklıkla sorulan türlerinden biri “–ken” ekidir. Bu ek, “arkadaşla konuşurken, kitap okurken, çalışırken” gibi örneklerde görüldüğü gibi, eşzamanlılık ve beraber yürüyen durum bildirir. Kural olarak, “–ken” ekinden önce fiil ekleri (zaman, kişi, çoğul) yer almaz; yani “gelirken” yazımı yanlıştır; doğrusu “gelirken” değil “gelirken” biçimi değil “gelirken” biçimi değil, doğru kullanım “gelirken” ve “gelirken” biçimi değil, aslında fiil köküne veya gövdesine eklenir: “gelirken, yazarken, uyurken” gibi. Kişiyi belirtmek gerektiğinde ek yükleme veya ayrı cümle tercih edilir: “Ben çalışırken kardeşim uyuyordu.” “–ken” eki, genellikle virgül öncesi yer alır ve birleşik fiillerin öncesinde gelebilir: “Güneş batarken deniz kızıla döner.” Bu türde cümlenin anlamı “–ken” ekinin bağladığı durumla temel fiilin aynı anda gerçekleştiği noktası üzerinden kurulur. “–erek/–arak” ekleri, yol, araç veya tarz bildiren zarflık görevini üstlenir. “Yavaş yavaş okuyarak, adım adım ilerleyerek, yüzerek karşıya geçerek” gibi örnekler, temel eylemin hangi yöntemle, hangi tarzda gerçekleştiğini belirtir. Öğrencilerin sık yaptığı bir yanlış, “–erek” ve “–arak” ekinin eşdeğer olduğunu düşünmektir. Aslında “–erek” ile “–arak” çoğu durumda birbirinin yerine geçebilse de, ses uyumları ve kullanım kolaylığı açısından Türkçenin doğal akışında bazı fiillerde biri daha sezgisel olur: “yazarak” daha yaygınken “sürerek” de kullanılır; her iki biçim de doğrudur. Bu ekler, yan cümlecikte “böylece, bu şekilde” anlamını taşır ve temel cümleyle araç-tarz ilişkisi kurar. “–dikçe/–dıkça” eki, sıklık ve derece artışını bildirir. “Kitap okudukça bilgin artar; çalıştıkça başarın artar; çalıştıkça daha iyi anladım.” Bu kullanım, temel fiilin art arda tekrarlanışıyla beraber, etkinin kademeli olarak arttığını vurgular. “–madan/–meden” ekleri ise olumsuz ön koşul bildirir: “Soru sormadan, yemek yemeden, okul kapısından içeri girmeden, sessizce giremedim” gibi. Burada “–madan” ile bağlanan durumun tamamlanmaması, temel eylemin gerçekleşmesini engeller ya da belirler. Yanlış anlaşılmaması için “–meden” biçimi, ses uyumuna göre tercih edilir: “Gelmeden önce, okumadan önce” gibi. Bu eki kullanan yan cümlecikte “aksine, yine de” anlamıyla olumsuz koşul çıkar. “–ip/–ipler” eki, ardışık ve hızla gerçekleşen eylemleri ya da bir eylemin bir başkasına bağlanmasını ifade eder: “Çıkıp gitti, gelip anlattı, bakıp güldü.” Bu tür, tekrarlı bir bağlama ve ardışıklik işlevi görür; aynı özneye bağlı eylemleri birleştirir. “–mektense” ise “–mek” ekinden türeyen bir karşılaştırma zarflığıdır ve “tercih” anlamı taşır: “Çalışmaktansa dinlenmek daha iyi.” Burada –mek köküne –tense ekinin eklenmesiyle karşılaştırmalı bir seçenek sunulur. Zarf-fiillerin (ulaçların) temel görevleri; zaman, sebep-sonuç, koşul, amaç ve araç-tarz ilişkileri kurmaktır. Bu yapılar, tek cümle içinde iki eylemi birbirine bağlayarak hem metin ekonomisi sağlar hem de anlatıya akıcılık kazandırır. Sınavlarda sıkça çıkan bir nokta, zarflık eklerinin eklendiği fiilin doğru biçimi ve kullanım yeridir: “–ken” öncesinde kişi ve zaman eki gelmez; “–erek/–arak” ekinin araç-tarz görevini doğru ayırt etmek; “–dikçe/–dıkça” ekinin derece artışını ve sıklığı belirtmesi; “–madan/–meden” ekinin olumsuz ön koşul taşıması; “–ip/–ipler” ekinin ardışıklık ve tekrarlı bağlamı göstermesi; “–mektense” ekinin karşılaştırmalı tercih anlamı kurması gibi kuralların bilinmesi gerekir. Bağ-fiil kavramı ise fiil kök veya gövdesine bağlanan ve bağlama (bağlaçlara yakın) görev üstlenen zarflık eklerinin tamamını ifade eder. Bu yüzden zarf-fiiller, bağ-fiillerle aynı anlam alanını paylaşır ve dilbilgisel olarak iki adlandırma birlikte görülür: “ulaç (zarf-fiil/bağ-fiil)”. Öğrencilerin en sık yaptığı hatalar; kişi eklerinin “–ken” öncesine yanlış eklenmesi, “–mektense” kullanımında “–mek” ekinin kaldırılması, ve “–erek/–arak” ile “–madan/–meden” arasındaki anlam ayrımının karıştırılmasıdır. Doğru yazım ve anlam için fiil kökünü ya da gövdesini net belirlemek, eklerin ses uyumuna dikkat etmek ve virgül kullanımını doğru yönetmek (özellikle “–ken” öncesinde) temel ilkedir.