9 Sınıf Coğrafya Atmosfer ve Hava Olayları şarkısı v 2

Atmosfer, Dünya’yı saran gaz zarıdır; azot (%78) ve oksijen (%21) başta olmak üra argon, karbon dioksit ve su buharı gibi gazlarla zenginleşir. Atmosferin temel işlevleri Güneş enerjisini filtrelemek, canlılar için nefes alınan oksijeni sağlamak, iklimi dengelemek, meteorolojik olayları barındırmak ve korunmayı sağlamaktır. Basınç ve sıcaklık değişimlerine bağlı olarak katmanlar oluşur: Troposfer’de mevsimsel ve günlük hava olayları yaşanır, Stratosfer’de ozon tabakası UV ışınlarını emer, Mezosfer’de meteorlar yanar, Termosfer’de kutup ışıkları (Aurora) oluşur. Hava Durumu kısa süreli yerel koşullardır, İklim ise uzun yılların ortalamasıdır. Güneş ışınları kısa dalga ve görünür ışıktır; Dünya’ya ulaşınca yüzeyleri ısıtır. Yüzeyler de kızılötesi, yani uzun dalga enerji yayımlar. Atmosferin doğal sera etkisi, gazların (H2O, CO2, CH4, N2O) bu uzun dalga ışınımı tutarak yeryüzü sıcaklığını uygun seviyede kalmasını sağlar. Ancak küresel sera gaz artışı küresel ısınmaya yol açar. Hava olaylarının motoru ise Güneş enerjisi ile Dünya arasındaki farklı ısınma kombinasyonlarıdır: Ekvator yakınları daha çok ısınır, kutuplar soğuktur; ayrıca kara deniz arasındaki kontrast, gün ve gece döngüsü bu farkları büyütür. Hava, hafifçe basınç bölgeleri arasında denge kurmaya çalışır; basınç farkı rüzgârı doğurur. Sıcaklık, deniz seviyesinden yükseldikçe Troposfer’de her 100 m’de yaklaşık 0,65 °C azalır. Buna göre yükselti arttıkça hava soğur; nemlilik de değişir. Bağıl nem, havanın taşıyabileceği nem oranını gösterir; sıcak hava daha çok nem taşır. Kırağı düşük nem ve düşük basınç ortamında ağır ışımayla, ayaz ise çevreye yavaş ısı veren açık gökyüzüyle oluşur. Çiy, yüzeyin gece soğumasıyla su buharının yoğuşmasıyla meydana gelir. Sis, sisin türüne göre yükselme (radyasyon sis), hava kütlesinin soğuması (adveksiyon sis) veya sıcak-soğuk hava temasına bağlı olarak oluşabilir. Yağış çeşitleri üç temel mekanizmayla gerçekleşir: Konvektif yağış, yeryüzünün ısınmasıyla havanın yükselmesi ve üstlerde soğuyarak yağış üretmesi; Orografik yağış, yamaç yükselmesinde havanın soğuyarak deniz tarafında yağış ve dağ arkasında kurak foehn etkisi; Frontal yağılış, sıcak ve soğuk hava kütlelerinin temas yüzeyi boyunca sıcak havanın tırmanmasıyla çisenti ve sağnak üretimi. Rüzgâr, basınç farkından doğan yatay hava hareketidir; Coriolis kuvveti rüzgârları Kuzey Yarımküre’de sağa, Güney’de sola saptırır. Deniz-kara meltemi, gündüz deniz üzerinde daha düşük basınç nedeniyle kara’dan denize esen meltem; geceleri deniz üzerinde alçak basınç oluşunca deniz meltemi eser. Siklon (alçak basınç) bulutlu, yağışlı ve rüzgârlı hava getirir; antisiklon (yüksek basınç) açık ve sakin havalara işaret eder. Bulutlar yükselme ve sıcaklık profiliyle oluşur: Sirrus bulutu yüksek ve incedir; Kümulüs kabartı çıkıntılı, iyi hava bulutu; Stratüs katmanlı ve gri; Kümülonimbus ise gökgürültülü sağnak ve fırtınanın bulutudur. Yağış türleri kar, karla karışık yağmur, karla karışık çamur ve dolu olarak sınıflanır. Basınç “mb” birimiyle ölçülür, deniz seviyesinde tipik değer 1013 mb civarındadır. Yerel hava gözlemleri, sıcaklık ve nem ölçümü, rüzgâr yönü/hızı, bulut tipi ve miktarı, yağış varlığı ve görüş mesafesi gibi göstergelerle yapılır. Bu temel öğeleri biliyorsanız atmosferin genel davranışını anlar, derslerinizde hava ve iklim konularını güvenle analiz edebilirsiniz.