9 Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Metindeki zarfları bulur ve bunların metindeki işlevleri

Bu videoda 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı’nda “Metindeki zarfları bulma ve bunların işlevleri” konusunu birlikte işleyeceğiz. Zaman kiplerini, zarfları ve zarfların cümledeki rollerini doğru okumak sınav sorularında ciddi avantaj sağlar. Bir öğretmenin öğrencisine anlatır gibi, sade adımlarla ilerleyeceğiz: önce kavramı netleyeceğiz, sonra türlerini ayrıştıracağı, bir metinde nasıl bulacağınızı göstereceğiz, en son da işlevlerini birkaç örnek metinle pekiştireceğiz. Hazırsanız başlıyoruz! Zarf Nedir? Zaman, yer, durum, derece ve nicelik kavramlarını anlatan, ağırlıkla fiil (yüklem), sıfat veya başka bir zarfi belirleyen bir kelime türüdür. “Daha” şart değil, zarf bizzat derece kavramını da içerir; “çok”, “az”, “yavaş”, “koşarak”, “şimdi”, “orada”, “hiç” gibi çoğu Türkçe kelime doğrudan zarf sayılır. Zarflar yüklemi niteler (“Hızlı koşuyor”), durumu açıklama getirir (“Koşarak geldi”), zaman ve yer yönü verir (“Yarın burada”), derece ve niceliği belirler (“Çok iyi”). Zarf Türleri: - Durum/Manera Zarfları: Eylemin nasıl gerçekleştiğini anlatır. Örnekler: yavaş, hızlı, acele, sessizce, nazikçe, öylece, böylece, aynen, buna benzer. “Nazikçe selamladı” cümlesinde “nazikçe” yüklemi niteler, yani eylemin nasıl yapıldığını belirtir. - Zaman Zarfları: Ne zaman gerçekleştiğini gösterir. Örnekler: şimdi, bugün, yarın, gece, gün boyu, şimdiden, önceden, sonradan, sonunda, en son. “En son o geldi” cümlesinde “en son” zaman zarfıdır; sıralama yaparak kronoloji kurar. - Yer/Yön Zarfları: Nerede ve hangi yöne doğru yapıldığını anlatır. Örnekler: orada, buraya, dışarı, içeri, aşağı, yukarı, uzakta, yakında, her yerde, burada, orada. “Dışarıya bakıyor” cümlesinde “dışarıya” yön gösterir. - Derece Zarfları: Nitelik/niceliğin derecesini artırır veya azaltır. Örnekler: çok, az, biraz, fazlasıyla, epey, oldukça, neredeyse, fazlasıyla. “Çok iyi çalışıyor” cümlesinde “çok” eylemin derecesini güçlendirir. - Nicelik Zarfları: Kaç, ne kadar gibi nicelikleri bildirir. Örnekler: üç, dört-beş, birkaç, yüzlerce, onlarca, sayısız. “Sayısız hata yaptı” cümlesinde “sayısız” niceliği belirten zarf. - Olumsuzluk Zarfları: Fiilin/eylemin gerçekleşmemesini, başka bir unsurun yokluğunu gösterir. Örnekler: hiç, asla, kesinlikle, asla, yalnızca/yalnız, hiçbir şekilde, yalnız, yoksa, sakın, artık. “Asla geç kalmaz” cümlesinde “asla” olumsuzluk zarfıdır; mutlak olumsuzluk verir. - Sorma Zarfları: Ne, nasıl, nereden, nereye, ne zaman, ne kadar gibi soru ifadeleri. “Nasıl anlıyor?” cümlesinde “nasıl” soru zarfı; durumla ilgili soru yönlendirir. - Pekiştirme Zarfları: Nitelemeyi güçlendirir. Örnekler: tam, tamamen, bütün, büsbütün, tümüyle, baştan başa. “Tamamen unuttum” cümlesinde “tamamen” pekiştirir; etkiyi artırır. - Sınırlayıcı Zarflar: Kapsamı daraltır. Örnekler: sadece, yalnız, ancak, hiç olmazsa, en azından. “Sadece ilk soruyu çözdü” cümlesinde “sadece” sınır koyar; kapsam belirtir. Metinde Zarf Bulma ve Görevleri: 1) Yüklemin yanına yakın, eylem kökü veya fiil çekim ekinin etrafında; cümle içinde sıfatların yanında (sıfat+zarf: “yavaş gitti”, “yüksek sesle”); cümle başında zaman/yer bilgisi veren ifadelerde (“Yarın burada buluşalım.”); yüklemin bizzat içinde fiil çekim ekine yaslanmış zarf-fiil yapılarında (“Koşarak geldi”, “Gelince haber ver”). 2) Zarf-Fiiller: Zarf-fiil (zarf-fiil eki) yapıları cümlenin yüklemine sıfat gibi değil, zarf gibi eylemin durum, zaman ve şart boyutunu açıklama getirerek bağlanır. “Koşarak geldi”de “koşarak” eylemin nasıl yapıldığını anlatır; “Gelince konuşabilirsin”de “gelince” koşul ve zaman ilişkisi kurar; “Yürüyerek evden çıktı”de “yürüyerek” süreç/mane- re işlevi görür; “Bekledikten sonra kalktı”de “bekledikten sonra” zaman sırası verir. Not: Geldiği, gelerek, gelince, gelinceye kadar gibi zarflık yapan fiil türevleri aynı zamanda zarf-fiil olarak adlandırılır. Uygulama Metni ve Çözüm: Metin: “İçeride, sessizce, çok küçük, çocuklar gibi gülümseyen bir adam karşımda duruyordu. Ben onu hiç beklemedim; kapının önüne, hızlıca, acele içindeymiş gibi baktım. Uzaktan bakıldığında korkulu değil de, merhametli görünüyordu. Benimle konuşurken çok yumuşak konuştu, ama ben de kendimi sakınıyordum. Şimdi dışarıya çıkacağım. Orada seni bulacağım ve ardından, hemen eve geleceğim.” Zarflar ve işlevleri: - içeride: yer/zaman zarfı; “duruyordu”nun gerçekleştiği yeri bildirir. - sessizce: durum zarfı; eylemin nasıl yapıldığını anlatır. - çok: derece zarfı; “küçük” (sıfat) ve “gülümseyen” (zarf-fiil) derecesini artırır; aynı zamanda sıfatı niteler. - çocuklar gibi: benzetme ilgi çekici edat yapısı; durum/özellik zarfı gibi çalışır; eylemin biçimini benzetir. - hiç: olumsuzluk zarfı; beklemediğim ifadesini güçlendirir. - kapının önüne: yer/zaman yönelme/yer zarfı; bakışın yönünü/niyetini belirtir. - hızlıca: durum zarfı; bakışın hızını anlatır. - acele içindeymiş gibi: benzetme ilgi çekici yapı; durumu benzetme yoluyla açıklar. - uzaktan: yer zarfı; bakma mesafesini verir. - bakıldığında: zarflık zaman/şart bağı; “bakıldığında” yükleme zamansal/şart ilişkisi getirir (zarf-fiil). - merhametli: sıfat; ancak cümlede “görünüyordu”nun niteliğini belirterek zarf gibi çalışır; benzetme değil, niteleme. - çok (yumuşak): derece zarfı; “yumuşak” (zarf/sıfat) derecesini artırır; cümlede “konuştu”nu niteler. - yumuşak: durum/özellik zarfı; konuşmanın ses/nitelik durumunu açıklar. - kendimi sakınıyordum: yüklem; “sakınıyordum” öncesi olumsuzluk/önlem anlamı içerir; “sakınıyordum”un kendisi cümledeki eylem, zarf değildir. - şimdi: zaman zarfı; dışarıya çıkma eyleminin zamanını bildirir. - dışarıya: yer/zaman zarfı; çıkış yönünü verir. - hemen: zaman zarfı; eve gelme eyleminin hızını bildirir. - eve: yer/yer-yönelme zarfı; gidişin hedefini belirtir. Sık Yapılan Hatalar ve İpuçları: - Sıfat ile zarfı karıştırmayın: “kötü hava”da “kötü” sıfat, “kötü çalışıyor”da “kötü” durumu anlatan zarf olur. Çünkü sıfat özünde isimleri niteler, zarf ise fiilleri/sıfatları niteleyerek derece/durum/yön/süre verir. - Kısa biçimler ve fiil çekim ekleri: “söyledi, koştuk, geliyorum” fiil çekimleridir; zarf değildir. Zarf çoğu kez “-ly/-ce” türevleri veya yer/zaman/olumsuzluk/sorma/ derece ilgileriyle gelir. - Bağlaç vs zarf: “ama, fakat, ve, ya da” bağlaçtır; zarf değildir. “Ama” bağlam değiştirirken zarf eylem/durum yönlendirir. - Pekiştirme ve sınırlayıcıları karıştırmayın: “tamamen unuttum” pekiştirme, “sadece ilk soruyu çözdü” sınır; iki farklı işlev. - Zarf-fiil eklerini cümledeki yerine bakarak tanıyın: “Koşarak” - Ar,erek ekiyle; “Gelince” -ince ekiyle; “Yürüyerek” -erek ekiyle; “Bekledikten sonra” zaman sırası ve şart. - Soru ve olumsuzluk işaretlerine dikkat: “Nasıl?”, “Nereden?”, “Ne zaman?” soru zarflarıdır; “Hiç çalışmadı” olumsuzluk zarfıdır. Bu öğeleri cümle çözümünde öncelikle işaretleyin, çünkü genellikle cümlenin ana bağını etkileyen yönetici görevde bulunur. Sınav Taktiği: 1) Önce cümlenin yüklemi yapan fiili çıkarın (şimdiki/geçmiş/geçmiş zaman kipleri, -ME/ -(i/í)yor biçimleri). Yüklemin yönettiği kelimeye bakın: eğer yüklemi niteliyor, durum/ derece/yer/zaman bağını kuruyorsa büyük ihtimalle zarf. 2) Sıfat-zarf ayrımı için eş anlamlı ikili deneyin: “kötü” örnek: “kötü hava” (sıfat) vs “kötü gitti” (zarf). Değişim başarılıysa zarf; başarısızsa sıfat. 3) Zarf-fiil eklerini ( -arak/erek, -ince, -dıkça, -meden önce, -meden sonra, -ip/-arak) işaretleyin; bunlar hem zarf hem de cümlede zamansal/şart ilişkisi kurar. 4) Soru ve olumsuzluk işaretlerini kontrol edin; soru zarfları (nasıl, nerede, ne zaman, ne kadar) ve olumsuzluk zarfları (hiç, asla, yalnızca/yalnız) cümlenin yüklem bağlantısını güçlendirir. 5) Zaman dilimi ve yer-yön işaretleri bariyera dönüştürmez; cümlede zarf olduğu açık; bu iki grup genellikle zarf türlerine kolayca ayrılır. Not: Sıfat, adlaşan eklere -lık/-lik getirdiğinde (güzellik, sessizlik) isimleşir ve zarf olmaz; zarf olmayan bu öğeler sıfat da değildir.